Τι είναι, τελικά, η δημοκρατία, και ποιες ικανότητες χρειάζεται να διδάξουμε στο παιδί για να ζει δημοκρατικά; Τα δύο αυτά ερωτήματα αποτελούν, θα μπορούσε να πει κανείς, την ίδια την ουσία της εκπαίδευσης. Αν η δημοκρατία είναι τρόπος ζωής και όχι απλώς πολίτευμα, τότε το σχολείο είναι ο πρώτος μεγάλος δημόσιος χώρος όπου το παιδί μαθαίνει να ζει μαζί με άλλους μέσα σε ένα θεσμικό πλαίσιο. Μαθαίνει κανόνες, ισότητα λόγου, να παίρνει αποφάσεις, να ακούει και να σέβεται τους άλλους, να διαχειρίζεται και να αποκαθιστά τις συγκρούσεις, να ζει με άλλους και όλον τον κόσμο.
Ως ιδανικό, η δημοκρατία συνιστά το σχήμα μέσα στο οποίο η αυτοπραγμάτωση του ατόμου και το κοινό καλό δεν έρχονται σε αντίθεση, αλλά συναντιούνται μέσα από τη συμμετοχή, την επικοινωνία, τον αναστοχασμό και τη διαρκή ανακατασκευή των κοινωνικών συνηθειών. Σε ένα πρώτο στάδιο, έργο του σχολείου είναι να εξοπλίσει τα παιδιά και τους νέους ανθρώπους με τον συνδυασμό εκείνων των ικανοτήτων που τους επιτρέπουν να σκέφτονται και να αναστοχάζονται προϋπόθεση για κάθε ουσιαστική δημοκρατική συμμετοχή αργότερα.
Πέρα, όμως, από αυτή την πρώτη λειτουργία, το σχολείο καλείται να διαμορφώσει πολίτες ικανούς να σκέφτονται κριτικά, να συμμετέχουν ενεργά και να αναλαμβάνουν την ευθύνη των επιλογών τους. Αυτή ακριβώς είναι η ουσία του Δημοκρατικού Πολιτισμού στην Εκπαίδευση. Είναι μια προσέγγιση που δεν αντιμετωπίζει τη δημοκρατία ως γνωστικό αντικείμενο προς διδασκαλία, αλλά ως καθημερινή πρακτική και βιωμένη εμπειρία μέσα στη σχολική κοινότητα, στην τάξη, στα μαθήματα και στη διδασκαλία.
Το κεντρικό ερώτημα: μπορεί το σχολείο να μας μάθει να ζούμε μαζί στη διαφορά;
Μια κομβική παραδοχή για τη σχέση δημοκρατίας και εκπαίδευσης διατυπώνει ο Gert Biesta, όταν σημειώνει ότι «η δημοκρατία δεν είναι η ικανοποίηση των επιθυμιών μας, αλλά η πιθανότητα να ζούμε μαζί στην πολλαπλότητα και τη διαφορά» (Biesta, 2014β, σ. 118). Το ερώτημα που ανακύπτει αβίαστα είναι αν το σχολείο μπορεί πράγματι να το πετύχει αυτό. Μπορεί να τοποθετήσει στο κέντρο της εκπαίδευσης, ως σκοπό της, την παιδεία και την αγωγή στα όρια της ελευθερίας μας, στον περιορισμό των επιθυμιών μας και σε μια ζωή μέσα και με τον κόσμο; Μπορεί το σχολείο να λειτουργήσει ως μια περίοδος της ζωής του ανθρώπου που θα τον βοηθήσει να διαχειριστεί τον εαυτό του και τις επιθυμίες του, να δοκιμάσει, να κάνει λάθη, και να μη σταματήσει να προσπαθεί ακόμη κι αν χρειαστεί να ξανακάνει λάθη;
Η σημερινή κοινωνία, όπως έχει διαμορφωθεί με βάση οικονομικούς και πολιτικούς όρους, δεν φαίνεται να επιθυμεί τον άνθρωπο ως ενήλικο και ώριμο υποκείμενο. Αντίθετα, δημιουργεί το κατάλληλο πλαίσιο, ακολουθώντας επιχειρηματικά μοντέλα, ώστε αυτός να δρα παρορμητικά με βάση επιθυμίες που μετατρέπονται σε ανάγκες από την αγορά, και η ικανοποίησή τους να παρουσιάζεται ως ανάπτυξη. Είναι, ωστόσο, σαφές ότι στο πλαίσιο του καπιταλισμού η «ανάπτυξη» αφορά το ίδιο το σύστημα και όχι τον άνθρωπο.
Η εκπαίδευση έχει ακριβώς αυτή τη λειτουργία: να προσφέρει στον άνθρωπο προσανατολισμό και τον κατάλληλο εξοπλισμό, τα κατάλληλα εφόδια, ώστε να μπορεί να αντισταθεί σε αυτή την παρόρμηση και να διαχειριστεί τις επιθυμίες του. Γι’ αυτό, άλλωστε, η εκπαίδευση οφείλει να είναι υποχρεωτική· διότι είναι απαραίτητη για όλους τους ανθρώπους και για τη ζωή τους μέσα στον κόσμο και με τον κόσμο.
Από την κοινωνικοποίηση στην υποκειμενοποίηση
Πόσο, όμως, είναι έτοιμο το σημερινό σχολείο να αφήσει τον μαθητή και τη μαθήτρια να αναλάβει αυτό το ρίσκο; Ο εκπαιδευτικός στοχασμός των τελευταίων ετών, αντλώντας ιδίως από την παιδαγωγική θεωρία του Gert Biesta, διακρίνει τρεις λειτουργίες της εκπαίδευσης: την απόκτηση προσόντων, την κοινωνικοποίηση και την υποκειμενοποίηση. Ενώ οι δύο πρώτες αφορούν την ένταξη του ατόμου σε ένα υπάρχον σύστημα γνώσεων και κοινωνικών κανόνων, η υποκειμενοποίηση αναφέρεται σε κάτι βαθύτερο, στη δυνατότητα του μαθητή και της μαθήτριας να αναδειχθεί ως υποκείμενο με δική του/της φωνή, ελευθερία και ευθύνη. Η μάθηση, σε αυτή τη θεώρηση, εμπεριέχει πάντα ένα «παιδαγωγικό ρίσκο», δεν μπορεί να είναι πλήρως προβλέψιμη ή ελεγχόμενη, γιατί ακριβώς εκεί βρίσκεται ο χώρος της ελευθερίας του/της μαθητή/τριας να γίνει |υποκείμενο και όχι απλώς αποδέκτης.
Το πλαίσιο των 2 ικανοτήτων
Πώς, όμως, μεταφράζεται μια τόσο μεγάλη φιλοδοξία σε κάτι μετρήσιμο και εφαρμόσιμο μέσα στην τάξη; Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η προσπάθεια αυτή έχει αποκτήσει συγκεκριμένο μεθοδολογικό πλαίσιο μέσα από το Πλαίσιο Αναφοράς Ικανοτήτων για τον Δημοκρατικό Πολιτισμό (RFCDC) του Συμβουλίου της Ευρώπης (2018). Το μοντέλο αυτό περιγράφει είκοσι ικανότητες, οργανωμένες σε τέσσερις άξονες αξίες, στάσεις, δεξιότητες, γνώσεις και κριτική κατανόηση και προσφέρει στους εκπαιδευτικούς ένα εργαλείο για να σχεδιάζουν, να παρατηρούν και να αξιολογούν τη δημοκρατική ανάπτυξη των μαθητών τους με τρόπο συγκεκριμένο και εφαρμόσιμο, όχι αφηρημένο.
Από τη θεωρία στην πράξη: σχεδιασμός, μέθοδοι, αμφιλεγόμενα ζητήματα
Η μετάφραση αυτών των αρχών σε καθημερινή διδακτική πράξη προϋποθέτει εργαλεία σχεδιασμού όπως ο Ανάστροφος Σχεδιασμός (Backward Design), που ξεκινά από τη «Μεγάλη Ιδέα» μιας ενότητας και τα επιθυμητά μαθησιακά αποτελέσματα, πριν καθορίσει δραστηριότητες και υλικό. Παράλληλα, μεθοδολογίες όπως η μάθηση μέσω έργου (Project-Based Learning), η μάθηση μέσω κοινωνικής προσφοράς (Service Learning) και η μάθηση μέσω παιχνιδιού ενισχύουν την ενεργό συμμετοχή και τη διαλογική μάθηση.
Ιδιαίτερη πρόκληση για τον σύγχρονο εκπαιδευτικό αποτελεί η διαχείριση αμφιλεγόμενων ζητημάτων στην τάξη ζητημάτων στα οποία συνυπάρχουν νόμιμα αντικρουόμενες απόψεις. Η δημιουργία συνθηκών ασφαλούς διαλόγου, η αναγνώριση ρητορικής μίσους και στερεοτύπων, καθώς και η αξιοποίηση αποκαταστατικών πρακτικών (Restorative Justice) συνιστούν δεξιότητες που ξεπερνούν το γνωστικό αντικείμενο και άπτονται της ίδιας της σχολικής κουλτούρας.
Μπορεί το σχολείο να λειτουργεί πράγματι ως δημοκρατική κοινότητα;
Τελικά, ο Δημοκρατικός Πολιτισμός δεν αφορά μεμονωμένες διδακτικές τεχνικές αλλά τη Συνολική Προσέγγιση του Σχολείου (Whole School Approach): το σχολικό κλίμα, τη συνεργασία με την οικογένεια και την τοπική κοινότητα, τη συμμετοχή όλων των μελών της σχολικής μονάδας στη διαμόρφωση κοινών κανόνων και στόχων. Πρόκειται για ένα όραμα εκπαίδευσης προσανατολισμένο στο «Καλό» του κάθε ανθρώπου, της σχολικής κοινότητας και, ευρύτερα, του κόσμου.
Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι αν είμαστε, τελικά, έτοιμοι ως εκπαιδευτικοί, ως γονείς, ως πολιτεία να το κάνουμε αυτό στην πράξη.
Γύρω από αυτά τα ερωτήματα οργανώνεται και το ακόλουθο επιμορφωτικό πρόγραμμα, που απευθύνεται σε εκπαιδευτικούς, μελλοντικούς εκπαιδευτικούς και στελέχη εκπαίδευσης, αλλά και ανθρώπους που ασχολούνται με τη μη τυπική εκπαίδευση εκτός σχολείου και επιθυμούν να εμβαθύνουν σε αυτό το πεδίο και να αποκτήσουν εφαρμόσιμα εργαλεία για τη σχολική τους πράξη. Το Κ.Ε.ΔΙ.ΒΙ.Μ. του Ε.Κ.Π.Α., μέσω του Learn Inn, προσφέρει το πιστοποιημένο επιμορφωτικό πρόγραμμα «Εκπαίδευση και Δημοκρατικός Πολιτισμός στην Πράξη: Εφαρμοσμένη Διδακτική Μεθοδολογία και Δραστηριότητες για το Σύγχρονο Σχολείο», με επιστημονικό υπεύθυνο τον Καθηγητή Μάριο Κουκουνάρα-Λιάγκη.
Το πρόγραμμα διαρκεί 7 μήνες (400 ώρες, 16 ECTS), υλοποιείται εξ αποστάσεως και ξεκινά τον Οκτώβριο του 2026, με τις εγγραφές να είναι ήδη ανοιχτές.