Η εμψύχωση ομάδων είναι μια παιδαγωγική διαδικασία που υποστηρίζει τη συμμετοχή, τη συνεργασία και τη μάθηση μέσα από την εμπειρία. Αφορά εκπαιδευτικούς, εκπαιδευτές ενηλίκων, συντονιστές και επαγγελματίες που εργάζονται με ομάδες σε οργανισμούς ή στην κοινότητα. Τι κάνει, όμως, έναν καλό εμψυχωτή και πώς καλλιεργούνται οι δεξιότητές του;
Σε κάθε ομάδα, κάποιοι παίρνουν εύκολα τον λόγο, άλλοι χρειάζονται περισσότερο χρόνο και οι διαφορετικές απόψεις ζητούν χώρο για να ακουστούν. Ο εμψυχωτής ή η εμψυχώτρια παρατηρεί αυτές τις ανάγκες, φροντίζει τις σχέσεις και βοηθά τα μέλη να δουλεύουν μαζί. Η εκπαίδευση, η πρακτική εμπειρία και ο συστηματικός αναστοχασμός στηρίζουν την ανάπτυξη αυτού του ρόλου.
Τι είναι η εμψύχωση ομάδων και πού εφαρμόζεται;
Στην εμψύχωση, ο συντονιστής λειτουργεί ως μέλος της ομάδας με συγκεκριμένη ευθύνη: να δημιουργεί συνθήκες μέσα στις οποίες οι άνθρωποι μπορούν να εκφράζονται, να συνεργάζονται και να μαθαίνουν. Με βιωματικές μεθόδους υποστηρίζει την ενεργή συμμετοχή τους και την ανάπτυξη της ικανότητάς τους να συνεχίζουν να μαθαίνουν και πέρα από τη συγκεκριμένη συνάντηση.
Η προσέγγιση αυτή δίνει ιδιαίτερη σημασία στη γνώση και στις εμπειρίες που φέρνουν οι συμμετέχοντες. Μέσα από τη συνάντηση διαφορετικών οπτικών, τη συνεργασία και την επεξεργασία της κοινής εμπειρίας, η ομάδα μπορεί να αναπτύξει νέους τρόπους κατανόησης και δράσης.
Η εμψύχωση βρίσκει εφαρμογή σε σχολικές τάξεις, στην εκπαίδευση ενηλίκων, σε ομάδες επαγγελματικής ανάπτυξης, σε οργανισμούς και σε δράσεις της κοινότητας. Σε κάθε περιβάλλον, ο σχεδιασμός προσαρμόζεται στον σκοπό της ομάδας και στους ανθρώπους που συμμετέχουν.
Ποιες δεξιότητες χρειάζεται ένας καλός εμψυχωτής;
Ο αποτελεσματικός συντονισμός ομάδων απαιτεί προσοχή τόσο στη διαδικασία όσο και στις σχέσεις. Οι παρακάτω έξι δεξιότητες φαίνονται σε συγκεκριμένες επιλογές του εμψυχωτή πριν, κατά τη διάρκεια και μετά από κάθε συνάντηση.
1. Ενθαρρύνει τη συμμετοχή κάθε μέλους
Κάθε άνθρωπος έρχεται στην ομάδα με διαφορετικές εμπειρίες, προσδοκίες και ανάγκες. Η αναγνώριση αυτών των διαφορών επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζεται μια συνάντηση: πόσος χρόνος δίνεται για σκέψη, πώς διατυπώνονται οι ερωτήσεις και ποιες δυνατότητες έκφρασης προσφέρονται.
Για παράδειγμα, αν μια συζήτηση κυριαρχείται από δύο ή τρία άτομα, ο εμψυχωτής μπορεί να ζητήσει πρώτα μια σύντομη ατομική καταγραφή και στη συνέχεια ανταλλαγή σε δυάδες. Έτσι δημιουργεί μια επιπλέον διαδρομή προς τη συμμετοχή. Παράλληλα, σέβεται το δικαίωμα κάθε μέλους να επιλέγει τι θέλει να μοιραστεί και αποφεύγει να εκλαμβάνει τη σιωπή ως αδιαφορία.
2. Καλλιεργεί σχέσεις εμπιστοσύνης και συνεργασίας
Η γνωριμία στην πρώτη συνάντηση είναι η αρχή μιας διεργασίας που συνεχίζεται. Η εμπιστοσύνη δοκιμάζεται όταν εμφανίζονται διαφωνίες, όταν κάποιο μέλος δυσκολεύεται ή όταν η ομάδα χρειάζεται να πάρει μια κοινή απόφαση. Ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζονται αυτές οι στιγμές διαμορφώνει τη σχέση των μελών μεταξύ τους και με τον εμψυχωτή.
Η συνέπεια στις συμφωνίες, η προσεκτική ακρόαση και η αναγνώριση της προσπάθειας δίνουν πρακτικό περιεχόμενο στη φροντίδα των σχέσεων. Όταν μια πρόταση δεν μπορεί να εφαρμοστεί, για παράδειγμα, ο εμψυχωτής εξηγεί τον λόγο και διερευνά αν κάποια πλευρά της μπορεί να αξιοποιηθεί. Με αυτόν τον τρόπο αναγνωρίζει τη συμβολή του μέλους και κρατά ανοιχτή τη συζήτηση.
3. Συνδέει την εμπειρία με τη βιωματική μάθηση
Στη βιωματική μάθηση, η εμπειρία συνδέεται με την επεξεργασία και τον αναστοχασμό. Μετά από μια ομαδική εργασία, ο εμψυχωτής δίνει χρόνο στα μέλη να συζητήσουν τι έκαναν, πώς συνεργάστηκαν, τι τους δυσκόλεψε και ποιο νόημα έχει αυτό για τον στόχο τους.
Ας υποθέσουμε ότι μια ομάδα καλείται να σχεδιάσει μια κοινή δράση. Η συζήτηση μετά την εργασία μπορεί να ξεκινήσει από συγκεκριμένα ερωτήματα: «Πώς επιλέξαμε την πρόταση που θα ακολουθήσουμε;», «Ποιες ιδέες δεν εξετάστηκαν αρκετά;», «Τι θα δοκιμάζαμε διαφορετικά την επόμενη φορά;». Τα μέλη μπορούν στη συνέχεια να εφαρμόσουν μία από τις προτάσεις τους σε μια δεύτερη προσπάθεια.
Έτσι, ο αναστοχασμός επηρεάζει την επόμενη πράξη. Η ομάδα εξασκείται στο να παρατηρεί τον τρόπο λειτουργίας της και να αναλαμβάνει μέρος της ευθύνης για τη βελτίωσή του.
4. Ενισχύει την αυτονομία της ομάδας
Ο εμψυχωτής έχει ευθύνη για το πλαίσιο, τον προσανατολισμό και τη διαδικασία. Χρειάζεται, ταυτόχρονα, να διακρίνει ποιες αποφάσεις μπορεί να πάρει η ίδια η ομάδα. Ο σεβασμός προς τα μέλη εκφράζεται και μέσα από τις ευκαιρίες που έχουν να κάνουν επιλογές, να αναλαμβάνουν ευθύνη και να υποστηρίζουν το ένα το άλλο.
Στην πράξη, ο διαθέσιμος χρόνος μιας συνάντησης μπορεί να είναι δεδομένος, ενώ η επιλογή ενός θέματος ή ο τρόπος παρουσίασης μιας εργασίας μπορούν να αποφασιστούν από τα μέλη. Η σαφήνεια ως προς αυτά τα περιθώρια επιτρέπει ουσιαστική συμμετοχή στις αποφάσεις. Ο εμψυχωτής εξηγεί τι είναι ανοιχτό σε συνδιαμόρφωση και υποστηρίζει την ομάδα να αναλάβει σταδιακά περισσότερες πρωτοβουλίες.
5. Προσαρμόζει τις μεθόδους στις ανάγκες της ομάδας
Ένας προσεκτικός σχεδιασμός δίνει κατεύθυνση, αλλά η συνάντηση με την ομάδα φέρνει συχνά νέα δεδομένα. Μια οδηγία μπορεί να χρειάζεται απλούστευση, μια συζήτηση περισσότερο χρόνο ή μια άσκηση διαφορετικό τρόπο συμμετοχής. Η ευελιξία επιτρέπει στον εμψυχωτή να ανταποκρίνεται σε αυτές τις ανάγκες, διατηρώντας τον σκοπό της συνάντησης.
Αν, για παράδειγμα, τα μέλη δυσκολεύονται να ξεκινήσουν μια αφηρημένη συζήτηση για τη συνεργασία, μπορεί να αξιοποιήσει ένα συγκεκριμένο περιστατικό ή μια σύντομη κοινή εργασία. Αν μια δραστηριότητα απαιτεί κίνηση, μπορεί να προσφέρει ισότιμο τρόπο συμμετοχής από καθιστή θέση. Το εύρος μεθόδων αποκτά αξία όταν συνοδεύεται από κρίση για το πότε και για ποιον λόγο χρησιμοποιείται καθεμία.
6. Αξιοποιεί τον προσωπικό αναστοχασμό
Ο εμψυχωτής συμμετέχει στις σχέσεις που αναπτύσσονται. Οι προσδοκίες του, οι αξίες του και ο τρόπος με τον οποίο αντιδρά στη διαφωνία επηρεάζουν τη διαδικασία. Για αυτό η ανάπτυξή του περιλαμβάνει και την εξέταση της δικής του παρουσίας στην ομάδα.
Μετά από μια συνάντηση, μπορεί να αναρωτηθεί: «Σε ποιους έδωσα περισσότερο χρόνο;», «Πότε βιάστηκα να προσφέρω λύση;», «Ποια αντίδραση με δυσκόλεψε και πώς την αντιμετώπισα;», «Τι θα αλλάξω στον επόμενο σχεδιασμό;». Ένα σύντομο ημερολόγιο με συγκεκριμένα περιστατικά βοηθά να μετατραπούν αυτές οι σκέψεις σε επιλογές για τη συνέχεια.
Πώς αναπτύσσονται οι δεξιότητες του εμψυχωτή;
Η ανάπτυξη ξεκινά από τη σύνδεση της θεωρίας με την πράξη. Η μελέτη της λειτουργίας των ομάδων βοηθά τον εμψυχωτή να κατανοεί όσα παρατηρεί. Η συμμετοχή του σε βιωματικά εργαστήρια τού επιτρέπει να γνωρίσει και τη θέση του μέλους: πώς βιώνεται μια οδηγία, μια πρόσκληση για έκφραση ή μια παρέμβαση στον τρόπο συνεργασίας.
Η εξάσκηση μπορεί να αρχίσει με τον σχεδιασμό και τον συντονισμό μιας σύντομης δραστηριότητας με σαφή στόχο. Ακολουθούν ανατροφοδότηση από τους συμμετέχοντες, συζήτηση με συναδέλφους και αναθεώρηση του σχεδιασμού. Σταδιακά, ο εμψυχωτής διευρύνει τις μεθόδους του και κατανοεί καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο τις χρησιμοποιεί.
Η επαγγελματική του ανάπτυξη συνεχίζεται με κάθε ομάδα. Η προθυμία να ακούσει, να αναγνωρίσει μια δυσκολία και να αλλάξει μια επιλογή αποτελεί μέρος της ίδιας της εμψυχωτικής στάσης.
Εκπαίδευση στην εμψύχωση και διαχείριση ομάδων!
Για όσες και όσους εργάζονται με ομάδες και θέλουν να εμβαθύνουν στον ρόλο τους, το Learn Inn ΕΚΠΑ προσφέρει το πρόγραμμα «Εκπαίδευση στην Αποτελεσματική Διαχείριση και Εμψύχωση Ομάδων». Το αντικείμενό του συνδέει την κατανόηση της ομάδας με την ανάπτυξη δεξιοτήτων συντονισμού και την αξιοποίηση βιωματικών μεθόδων σε διαφορετικά πεδία εφαρμογής.