Ένα παιδί προσπαθεί να στερεώσει έναν πύργο από τουβλάκια. Ο πύργος πέφτει και το παιδί ξαναρχίζει. Ο ενήλικας βλέπει αμέσως τι θα μπορούσε να αλλάξει. Να του δείξει; Να περιμένει; Να ρωτήσει κάτι;
Στο παιχνίδι στην προσχολική ηλικία, ο ενήλικας υποστηρίζει τη μάθηση όταν παρατηρεί τι προσπαθεί να κάνει το παιδί, οργανώνει ένα ασφαλές περιβάλλον και προσφέρει όση βοήθεια χρειάζεται, διατηρώντας χώρο για τις επιλογές του. Η συμμετοχή του μπορεί να αλλάζει μέσα στην ίδια δραστηριότητα, ανάλογα με το ενδιαφέρον, τη δυσκολία και την πρόσκληση του παιδιού.
Για γονείς και εκπαιδευτικούς, αυτή η στάση μεταφράζεται σε μικρές καθημερινές αποφάσεις. Πριν προσθέσουμε μια οδηγία, αξίζει να αναρωτηθούμε τι συμβαίνει ήδη στο παιχνίδι και αν η παρέμβασή μας θα το βοηθήσει να συνεχιστεί.
Τι σημαίνει μάθηση μέσα από το παιχνίδι;
Όταν τα παιδιά παίζουν, μπορούν να δοκιμάζουν ιδέες, να χρησιμοποιούν λέξεις σε διαφορετικά συμφραζόμενα, να αναλαμβάνουν ρόλους και να διαπραγματεύονται με τους άλλους. Η μάθηση συνδέεται με κάτι που έχει νόημα για τα ίδια: να χωρέσουν τα ζώα στη φάρμα, να φτιάξουν μια διαδρομή ή να συμφωνήσουν ποιος θα γίνει πελάτης στο αυτοσχέδιο μαγαζί.
Η National Association for the Education of Young Children (NAEYC) τοποθετεί το παιχνίδι στο κέντρο της παιδαγωγικής των πρώτων χρόνων. Δίνει έμφαση στις επιλογές των παιδιών και στις ευκαιρίες για διερεύνηση, επικοινωνία και επίλυση προβλημάτων. Η οργάνωση του περιβάλλοντος και η προσεκτική παρουσία του εκπαιδευτικού αποτελούν μέρος αυτής της προσέγγισης.
Ελεύθερο και καθοδηγούμενο παιχνίδι;
Στο ελεύθερο παιχνίδι, το παιδί αποφασίζει κυρίως με τι, πώς και για ποιον σκοπό θα παίξει. Ένα κουτί μπορεί να γίνει καράβι και λίγο αργότερα σπηλιά. Ο ενήλικας φροντίζει τον χώρο και την ασφάλεια και παραμένει διαθέσιμος.
Στο καθοδηγούμενο παιχνίδι, ο ενήλικας έχει μια παιδαγωγική πρόθεση και υποστηρίζει τη διερεύνηση με υλικά, σχόλια ή ερωτήσεις. Το παιδί εξακολουθεί να έχει ουσιαστικές επιλογές. Για παράδειγμα, ο εκπαιδευτικός μπορεί να προτείνει να κατασκευαστεί μια γέφυρα, αφήνοντας τα παιδιά να επιλέξουν τα υλικά και να δοκιμάσουν διαφορετικές λύσεις. Η NAEYC περιγράφει ένα εύρος προσεγγίσεων, στο οποίο η υποστήριξη προσαρμόζεται στο παιδί και στον στόχο [2].
Η ανασκόπηση των Skene και συνεργατών (2022) εξέτασε 39 μελέτες και συμπεριέλαβε 17 στη μεταανάλυση. Βρήκε πλεονεκτήματα του καθοδηγούμενου παιχνιδιού έναντι της άμεσης διδασκαλίας σε ορισμένες εκβάσεις, όπως πρώιμες μαθηματικές δεξιότητες και γνώση σχημάτων. Δεν διαπιστώθηκαν διαφορές σε όλες τις εκβάσεις, ενώ οι παρεμβάσεις διέφεραν μεταξύ τους [3]. Τα ευρήματα στηρίζουν την προσεκτική αξιοποίησή του, χωρίς να σημαίνουν ότι κάθε παιχνίδι χρειάζεται καθοδήγηση.
Πότε παρατηρούμε και πότε συμμετέχουμε;
Μπορούμε να ξεκινήσουμε παρατηρώντας: τι έχει επιλέξει το παιδί, ποια δυσκολία προσπαθεί να λύσει και αν επιθυμεί τη συμμετοχή μας. Όταν είναι απορροφημένο και δοκιμάζει δικές του λύσεις, μια διαδοχή ερωτήσεων μπορεί να διακόψει τη ροή του. Όταν μας καλεί, δυσκολεύεται να συνεχίσει ή χρειάζεται πρόσβαση σε κάποιο υλικό, έχουμε έναν συγκεκριμένο λόγο να εμπλακούμε. Αυτή η ευελιξία αποτυπώνεται και στις προτάσεις της NAEYC για την εναλλαγή παιδοκατευθυνόμενων και ενήλικα καθοδηγούμενων εμπειριών [4].
Μια πρακτική αρχή είναι να προσφέρουμε μια μικρή βοήθεια και να παρατηρούμε τι ακολουθεί. Το «θέλεις να κρατήσω αυτή την πλευρά;» αφήνει στο παιδί την επιλογή. Αν συνεχίσει μόνο του, μπορούμε να κάνουμε χώρο. Αν ζητήσει περισσότερη υποστήριξη, ανταποκρινόμαστε.
Παρεμβαίνουμε άμεσα όταν υπάρχει κίνδυνος ή όταν κάποιος πληγώνεται. Ένα σαφές όριο, όπως «σταματώ το χτύπημα, για να είμαστε ασφαλείς», μπορεί να συνοδεύεται από βοήθεια ώστε τα παιδιά να βρουν πώς θα συνεχίσουν.
Συχνές ερωτήσεις για τον ρόλο του ενήλικα:
– Χρειάζεται κάθε παιχνίδι να έχει μαθησιακό στόχο;
Οι εκπαιδευτικοί μπορούν να σχεδιάζουν περιβάλλοντα με παιδαγωγικούς στόχους, διατηρώντας χρόνο για ελεύθερο παιχνίδι. Στο σπίτι, μπορούμε να συμμετέχουμε επειδή απολαμβάνουμε την κοινή εμπειρία, χωρίς να προσθέτουμε άσκηση ή αξιολόγηση σε κάθε δραστηριότητα.
– Πρέπει να παίζουμε συνεχώς μαζί με το παιδί;
Ο ρόλος μας μπορεί να αλλάζει. Άλλοτε είμαστε συμπαίκτες και άλλοτε διαθέσιμοι παρατηρητές, με επίβλεψη ανάλογη της ηλικίας και του χώρου. Παρατηρούμε αν το παιδί ζητά παρέα, επιθυμεί να συνεχίσει μόνο του ή παίζει με άλλα παιδιά.
– Τι κάνουμε όταν ζητά αμέσως τη λύση;
Ρωτάμε τι βοήθεια χρειάζεται και προσφέρουμε ένα πρώτο βήμα. Μπορούμε να δείξουμε μια δυνατότητα και να του επιστρέψουμε τα υλικά, ώστε να δοκιμάσει. Προσαρμόζουμε τη βοήθεια στην ανταπόκρισή του, χωρίς να επιμένουμε να τα καταφέρει μόνο του όταν δυσκολεύεται πολύ.
Η επιμόρφωση στην παιδαγωγική του παιχνιδιού
Στο Learn Inn ΕΚΠΑ, το πρόγραμμα «Παίζουμε μαζί, μεγαλώνουμε μαζί» εστιάζει στο παιχνίδι ως γέφυρα σχέσης γονέα ή κηδεμόνα και παιδιού. Το πρόγραμμα «Το παιχνίδι ως διαδικασία μάθησης και έκφρασης» απευθύνεται σε όσους θέλουν να αξιοποιήσουν το παιχνίδι παιδαγωγικά και στην εργασία με ομάδες.
Για πιο εξειδικευμένες προσεγγίσεις, το πρόγραμμα «Εφαρμοσμένο Κουκλοθέατρο στην Εκπαίδευση» επικεντρώνεται στην αξιοποίηση της κούκλας μέσα από διαπολιτισμικές και συμπεριληπτικές παιδαγωγικές πρακτικές. Παράλληλα, το πρόγραμμα «Αισθητηριακό Παιχνίδι — Messy, Sensory & Clay Play» εξετάζει την αισθητηριακή εξερεύνηση και το παιχνίδι με υλικά, με έμφαση σε πρακτικές πρώιμης παρέμβασης και συμπερίληψης στο σχολείο.
Δείτε το περιεχόμενο και το κοινό κάθε προγράμματος για να επιλέξετε αυτό που ανταποκρίνεται στον δικό σας ρόλο και στις ανάγκες σας.